Bir Halı Masalı
Orta Asya'dan günümüze
kadar gelen Anadolu medeniyetinin en değerli zanaat mirası nedir derlerse? En başta gelenler şüphesiz el dokuma halı ve kilimlerdir.
Şimdi kısaca bir halının yolculuğunu anlatmak isterim.
Haziran ve eylül
aylarında yerel sürülerden en kaliteli yünlerin kırkımı yapılır.
Yünler suya yatırılır, aklanır paklanır yün yıkama işlemi tamamlanır,
ardından kurutulur.
Kurumuş temiz yünler taraklama
ya da ditme denilen işlemle lifleri açılır ve ipliğe hazır hale getirilir.
Böylece yün, kirmen veya çıkrıkla eğrilerek ipliğe dönüştürülür.
Eğirme işlemi biten ipliklerin renkleri doğadan
temin edilir: meşe palamudu ve mazısı (kahverengi, bej, siyah), indigo (çivit
otu) (mavi renk) , ceviz kabuğu ve cevizin yeşil dış kabuğu (kahverengi
tonlar), üzerlik, papatya ve çeşitli yabani bitkiler (sarı ve yeşil tonlar),
nar kabuğu (sarı ,hardal ve bej tonlar), soğan kabuğu (sarı ve turuncu tonlar),
cehri (sarı ve altın sarısı tonları), böcek boyası koşnil/kermes (kırmızı ve
bordo) , kökboya (Türk kırmızısı olarak bilinen renklerin temel kaynağı) gibi
doğal maddeler büyük kazanlarda kaynatılarak kalıcı ve
zengin pigmentler elde edilir. Renklerin yüne kalıcı olarak bağlanabilmesi için bazı doğal mordanlar, yani sabitleyiciler, kullanılır. Bunlar şap,
demir, bakır, kalay, elma sirkesi, limon tuzu, metal tuzlarıdır. İplikler, derinlik ve kendine özgü bir karakter kazandırmak için tek tek elle boyanır.
Halının dikey ipleri uzun
çözgü tezgahına hazırlanır. Böylece çözgü çekme işi tamamlanır.
Çözgü dokuma tezgahına gerilerek
yada sarılarak dokumaya hazır hale getirilir.
Sonrasında nakış/örnek çıkarma işlemi yapılır.
Bundan sonra ise
sayısız saat süren uzman el emeği başlar. Renkli iplikler çözgülere düğüm
atılarak bağlanır (ilmek atmak) daha sonra her sıra
düğümden sonra yatay ip (argaç/atkı atma) geçirilir.
Kirkit vurma işlemi ile de ilmekler sıkıştırılarak daha düzgün
olması sağlanır.
Düğümlerin uçları makasla
kesilir. Hav yüksekliği ayarlanır (makaslama/kırkma).
Halının uçları saçak
örülerek sağlamlaştırılır.
Sonrasında halı kesilerek
tezgâhtan çıkarılır.
Özel bir yıkama ile ilk
yıkaması yapılır.
Halılar düz zeminde
kurutulur.
Son tıraş ve düzenlemeler
yapılır.
Halı kullanıma hazırdır.
Saklanmak istendiğinde
rulo yapılarak serin yerde muhafaza edilir.
Geleneksel dokuma
teknikleri ve usta zanaatkarların maharetli elleriyle birleşen bu süreç her halıyı gerçek bir el sanatları
eseri haline getirir. Yol uzun ve zahmetli bu yüzden güzeller ve bu yüzden
gözalıcılar….
Son olarak uyandığınızda
ayaklarınızın halı ile buluşmasının başlı başına bir lüks olduğunu
düşünenlerdenim. Ya siz….
